Fakty i informacje o Wyspie Wielkanocnej

Wyspa Wielkanocna, znana też jako Rapa Nui, to maleńka wyspa słynąca z ogromnych posągów moai rozsianych po całym jej terytorium.

Świat fascynuje się tymi posągami nie tylko ze względu na ich imponujące rozmiary i liczbę, lecz także z powodu okoliczności, w jakich powstały. Ta niewielka wyspa miała bardzo skromne zasoby: mało wody pitnej, żadnego bydła i żadnego metalu. Posągi przetransportowano na miejsce przeznaczenia przez kilka kilometrów pagórkowatego terenu – a najwyższą władzą był przy tym zaledwie wódz plemienny.

Położenie

Rapa Nui leży na Oceanie Spokojnym, na szerokości geograficznej -27,15 i długości -109,4, 3600 km na zachód od Chile w Ameryce Południowej (zobacz w Mapach Google). Lot ze stolicy Chile, Santiago, skąd jest najbliższe połączenie lotnicze, trwa około 5 godzin.

Kultura

Lud Rapanui to Polinezyjczycy, podobnie jak Hawajczycy, Tahitańczycy i nowozelandzcy Maorysi. Rdzenne języki tych wysp są do siebie bardzo podobne.

Muzyka, taniec i sztuka od zawsze stanowiły centralną część kultury Rapa Nui. Wyspa jest dziś częścią Chile, a silne wpływy południowoamerykańskie zagrażają istnieniu kruchej kultury Rapa Nui, do której należy zaledwie 3000 osób.

Odkąd w latach 90. turystyka stała się stałym elementem życia na Wyspie Wielkanocnej, a ludzie z całego świata przyjeżdżają, by poznać tę wyjątkową kulturę, wzrosła duma z tożsamości kulturowej Rapa Nui. Dziś większość nowo narodzonych dzieci Rapanui otrzymuje imiona w języku rapanui, a rodzice starają się jak najczęściej mówić do nich w rodzimym języku. W latach 80. i wcześniej większość niemowląt dostawała imiona hiszpańskie, a rodzice często starali się uczyć dzieci hiszpańskiego, nawet jeśli sami słabiej nim władali.

Taniec na Rapa Nui

Taniec rzadko jest tu „tylko rozrywką”. Choreografie niosą w sobie genealogie, żarty z codziennego życia i szacunek dla przodków. Dzieci uczą się kroków u boku dziadków na długo przed pierwszym wejściem na festiwalową scenę, a gdy zbliża się Tapati Rapa Nui, nastolatki ćwiczą do późna na szkolnych boiskach i rodzinnych podwórkach.

Izolowane ruchy ramion i bioder, nagłe zastygnięcia i zbiorowe fale ruchu opowiadają o morzu, ptakach i wulkanicznych grzbietach. Męskie zespoły często podkreślają siłę i tupanie; kobiece formacje snują nieraz wolniejsze, ornamentalne linie – choć każda grupa tworzy własne hybrydy. Turyści oglądają dopracowane wieczorne pokazy, ale prawdziwy puls tkwi w miesiącach powtórzeń, które spajają kuzynów, powinowatych i sąsiadów w jedną falującą linię.

Jeśli przyjedziesz w lutym, spodziewaj się bębnów do północy i spontanicznych prób wzdłuż ulicy Atamu Tekena. Zanim nagrasz zbliżenia, zapytaj o zgodę – kostiumy i pieśni mogą należeć do konkretnych rodzin. Nie żałuj braw: na tej wyspie taniec jest zarazem archiwum i czasem przyszłym.

Wyspa słynąca ze sztuki

Przejdź się po Hanga Roa w dowolny dzień powszedni, a zobaczysz pył po rzeźbieniu na gankach, obrazy olejne schnące obok kuchennych stołów i nastolatków szkicujących moai z pamięci. Sztuka nie jest tu niszowym zawodem – to sposób, w jaki wiele domów płaci czynsz, czesne i festiwalowe długi. Drewno, kość, kamień wulkaniczny, muszle i metal z odzysku – wszystko staje się towarem, a rozpiętość stylów sięga od rzeźb godnych muzeum po ironiczne nadruki na koszulkach.

Malowanie ciała na Tapati, studia tatuażu, murale i szkolne targi sztuki sprawiają, że wrażliwość wizualna stoi tu na wysokim poziomie. Krytycy spierają się czasem o „sztukę lotniskową” kontra prace eksperymentalne, ale sam ten spór pokazuje, jak wielu ludziom na tym zależy. Kupując bezpośrednio od twórców, wspierasz techniki przekazywane z pokolenia na pokolenie; kopiowanie świętych motywów bez pozwolenia wciąż jest obraźliwe, więc pytaj, gdy motyw wygląda na ceremonialny.

Muzea i galerie wyspy dokumentują dawniejsze odrodzenia rzeźbiarstwa, a transmisje na żywo na Instagramie pokazują młodszych malarzy diasporze. Niezależnie od tego, czy kupisz mały wisiorek, czy tylko popatrzysz na witryny pracowni, obserwujesz społeczność, dla której estetyka jest jak tlen.

Sport, morze i sportowa codzienność

Rapa Nui to mała wyspa, ale głód ruchu jest tu wielki. Mecze piłki nożnej przyciągają pół miasteczka, wyścigi konne podczas Tapati wzbijają kurz w Vaihu, a dzieciaki po lekcjach biegają boso. Ocean nie jest tłem – jest poligonem treningowym. Wyspiarze od dziecka pływają we wzburzonych falach, wiosłują i nurkują na wstrzymanym oddechu po ryby, na długo zanim turystyka zaczęła sprzedawać te umiejętności jako „atrakcje”.

Hoe vaka – wiosłowanie w kanu z balansjerem (va’a w szerszym polinezyjskim użyciu) – na nowo łączy Rapa Nui z wyobraźnią żeglarzy, którzy jako pierwsi zasiedlili Pacyfik. Kluby powstawały od końca XX wieku, często przy wsparciu ogólnopolinezyjskich sieci, i trenują załogi w różnym wieku do wyścigów sprinterskich i długodystansowych. Regaty odbywają się podczas festiwali i na osobnych mistrzostwach; technika kładzie nacisk na kąt pióra wiosła, rytm oddechu i wspólne zanurzenie wioseł, dzięki któremu sześcioosobowy kadłub pracuje jak jeden mięsień. Jeśli oglądasz wyścig z brzegu, zwróć uwagę, jak sternicy odczytują załamywanie się fal przy bazaltowym wybrzeżu – lokalna wiedza liczy się tu tak samo jak siła wyrobiona na siłowni.

Surfing to tutaj poważna zabawa: fale łamiące się na rafach wymagają respektu, a miejscowi często wiedzą, które fale oceaniczne zawijają w ukryte zakątki. Przestrzegaj etykiety w line-upie, nie wcinaj się na cudzą falę, a w razie wątpliwości weź lokalnego instruktora. Praktyczne wskazówki znajdziesz w naszym przewodniku po surfingu.

Łowiectwo podwodne i połów na wędkę wciąż są częścią domowej gospodarki i weekendowego sportu. Freediverzy trenują wstrzymywanie oddechu w przejrzystych zatoczkach wzdłuż północnego wybrzeża; przepisy i tradycyjne rāhui (czasowe zamknięcia) chronią tarliska, więc nigdy nie zakładaj, że każda zatoczka jest otwarta przez cały rok. Jeśli chcesz spędzić czas pod wodą, zarezerwuj nurkowanie w certyfikowanym centrum nurkowym, zamiast improwizować z wypożyczonym sprzętem.

Poza wodą czekają piesze wędrówki, rower górski i siatkówka na nabrzeżu. Lądowe konkurencje Tapati – zjazdy na pniach bananowca, etapy triathlonu, wyścigi konne – na dwa tygodnie zamieniają całą wyspę w stadion. Niezależnie od tego, czy bierzesz udział, czy kibicujesz, domyślnym trybem jest tu ruch: zabierz buty, które poradzą sobie zarówno z koralowym pyłem, jak i z parkietem tanecznym.

Klimat

Klimat Rapa Nui jest klasyfikowany jako subtropikalny. Często jest wietrznie, zwłaszcza na szczytach wulkanów, na przykład tam, gdzie leży wioska Orongo.

Ponieważ Rapa Nui leży dość daleko na południe od równika, nie bywa tu tak nieznośnie gorąco jak czasem na Tahiti. Większość osób uważa klimat Rapa Nui za umiarkowany i całkiem przyjemny.

Latem (grudzień–luty) temperatura w ciągu dnia wynosi około 25°C, a zimą (czerwiec–sierpień) około 19°C. Nocą robi się dość chłodno, więc jeśli nie przyjeżdżasz latem, a planujesz przebywać wieczorem na zewnątrz, warto mieć ze sobą długie spodnie.

Objaśnienie tabeli: w lutym można się spodziewać temperatur w ciągu dnia od 21 do 27°C, a w październiku od 17 do 22°C.

Deszcz pada przez cały rok (około 80 mm), najwięcej jednak od kwietnia do czerwca (około 110 mm). Oznacza to, że choć latem (grudzień–luty) deszcz jest rzadszy, i tak warto zabrać kurtkę przeciwdeszczową – zwłaszcza jeśli spędzasz na Wyspie Wielkanocnej tylko kilka dni. Gdyby akurat te dni okazały się deszczowe, na pewno zechcesz móc wyjść na zewnątrz i nie przemoknąć do suchej nitki!

Źródła: dane stacji meteorologicznej Międzynarodowego Portu Lotniczego Mataveri z lat 2004–2012 (temperatura w dzień) oraz Weatherbase (opady).

Współczesne społeczeństwo Wyspy Wielkanocnej

Mieszkańcy Rapa Nui żyją dziś w domach z oknami i drzwiami. Miasteczko Hanga Roa ma prąd z generatorów diesla, choć mniej więcej raz w tygodniu wyłącza się na kilka godzin z powodu awarii lub konserwacji. Dostęp do internetu jest ograniczony i wolny, a do tego dostępny tylko w centrum miasteczka.

Językami urzędowymi są hiszpański i rapanui – rodzimy język wyspy, podobny do hawajskiego i tahitańskiego.

Świeże owoce i warzywa przylatują samolotem. Żywność o długim terminie przydatności, materiały budowlane i inne towary przypływają statkiem mniej więcej raz w miesiącu. Czasem statek się spóźnia i w sklepach zaczyna brakować towarów.

Turystyka

Odkąd w 1987 roku NASA wydłużyła pas startowy lotniska z myślą o ewentualnych awaryjnych lądowaniach promów kosmicznych, ruch turystyczny stale rośnie – i wciąż rośnie o około 20% rocznie. Turystyka jest głównym źródłem dochodu wyspiarzy. W 2012 roku Rapa Nui odwiedziło 70 000 osób. Usługi turystyczne na wyspie są dobrze przygotowane na przyjęcie gości z zewnątrz i troskliwą opiekę nad nimi.

Wzrost liczby ludności

Największym problemem, a zarazem tematem najgorętszych dyskusji, jest szybki wzrost liczby ludności w ostatnich latach. W latach 70. po wyspie jeździło zaledwie kilka samochodów, a dziś rano przy targu tworzą się niewielkie korki. Wynika to z tego, że granice są całkowicie otwarte dla 16 milionów mieszkańców Chile. Rapa Nui uchodzi za wyjątkowe miejsce do życia, a sytuacja gospodarcza jest tu znacznie lepsza niż w kontynentalnym Chile, dlatego wielu Chilijczyków decyduje się przeprowadzić na Rapa Nui. Ponad połowę mieszkańców Rapa Nui stanowią dziś Chilijczycy.

Wśród Rapanui panuje powszechne przekonanie, że imigracja z Chile powinna być kontrolowana, tak samo jak z każdego innego kraju na świecie. To skomplikowana sprawa, ponieważ Rapa Nui jest częścią Chile, a oznaczałoby to, że Chilijczycy nie mieliby swobodnego dostępu do części własnego kraju. Rapa Nui jest jednak małym i delikatnym środowiskiem i zapewne to tylko kwestia czasu, zanim także od Chilijczyków będzie się wymagać szczególnych powodów, by mogli się tu osiedlić.

Poniżej podajemy wyniki spisów ludności z czasów współczesnych, a nie szacunki liczby mieszkańców dokonywane przez wcześniejszych gości z Europy i Ameryki.

Niepodległość od Chile

Niewielka grupa o nazwie Rapa Nui parlament dąży do niepodległości od Chile. Głos tej grupy rozszedł się po całym świecie, choć tworzy ją zaledwie kilka osób. Reszta ludności Rapa Nui nie podziela tego stanowiska. Bardziej pożądana jest autonomia, dzięki której Rapa Nui mogłoby na przykład stanowić własne prawa.

Rapa Nui jest zależne od Chile w kwestii łączności telefonicznej, internetu, utrzymania dróg, szkół, waluty i wszystkiego innego, co składa się na współczesne życie. Bez Chile mieszkańcy Rapa Nui musieliby praktycznie wrócić do życia w jaskiniach, dlatego wyspa nigdy nie stanie się niepodległa.

Gospodarka

Oficjalną walutą jest peso chilijskie (CLP), ale przyjmowane są też dolary amerykańskie.

Ze względu na odległość (wszystko trzeba przywieźć samolotem lub statkiem) i turystykę ceny są dość wysokie. Posiłek z napojem w restauracji może kosztować od około 10 000 CLP do 30 000 CLP, a noc w hotelu od 80 000 CLP do 200 000 CLP.

Godziny otwarcia urzędów i innych miejsc

Muzyka

¿I he a Hotu Matu'a e hura nei?

Tradycje muzyczne

Muzyka od zawsze była ważną częścią kultury Rapa Nui. Śpiewano podczas wszystkich rytuałów i ceremonii. Podobnie jak w dzisiejszych chórach w wielu krajach, wyróżniano cztery głosy: re'o a ruŋa (głos wysoki), re'o vaeŋa (głos średni), re'o vaeŋa o raro (głos średni niski) i re'o a raro (głos niski).

Jedynymi instrumentami wymyślonymi przez tę kulturę były proste instrumenty perkusyjne. Najpopularniejszym było mā'ea poro – dwa bazaltowe kamienie, którymi uderzano o siebie, by wybijać rytm. Wybiera się do tego kamienie wygładzone i zaokrąglone przez toczenie w oceanie, a uderzane o siebie wydają krótki, ostry dźwięk.

Gdy na wyspę sprowadzono konie, popularnym instrumentem stało się kaua'e (szczęka) – kości i zęby końskiej żuchwy. Gdy chwyta się jedną stronę żuchwy i uderza w drugą, zęby grzechoczą; tak również wybijano rytm.

Za muzykę na każdym święcie i uroczystości odpowiadała grupa ludzi. Zaczynali ćwiczyć na długo przed świętem, a do prób budowano duże domy zwane hare koro (dom spotkań).

Na uroczystość mężczyzna zwany va'e (stopa) przygotowywał prosty instrument perkusyjny. W ziemi wykopuje się duży dół. Na jego dnie kopie się mały, okrągły otwór i umieszcza w nim ludzką czaszkę. Na małym otworze z czaszką kładzie się keho (bazaltową płytę – duży, płaski kamień). Va'e uderza w keho stopą, wydobywając dźwięk podobny do bębna basowego.

Muzyka Rapa Nui dzisiaj

Większość Rapanui to w jakiś sposób artyści. Mogą rzeźbić, zajmować się rękodziełem, rysować albo – jak to często bywa – tworzyć muzykę. Jak na niewielką społeczność liczącą zaledwie około 3000 osób, zaskakująco wiele z nich nagrało płyty i regularnie występuje. Jedną z nich jest Alicia Makohe Ika z Easter Island Travel.

Park Narodowy Rapa Nui

Zwiedzający często wyobrażają sobie jedną ogrodzoną „bramę parku”; w rzeczywistości obszar chroniony (ok. 44% wyspy) obejmuje wybrzeża, kamieniołomy i ośrodki ceremonialne, przy których stoją moai. Granice nie zawsze są w terenie wyraźne. Ma'u Henua pobiera opłatę za bilet do parku, szkoli i rozmieszcza strażników, dba o oznakowanie i inwestuje dochody w ochronę dziedzictwa i potrzeby społeczności. Przed podróżą zawsze sprawdź najnowsze zasady – ceny wstępu, wymogi dotyczące sektorów zwiedzanych z przewodnikiem i ważność biletów się zmieniają.

Bilet do parku narodowego

Na główne trasy archeologiczne potrzebujesz biletu do Parku Narodowego Rapa Nui. Rano Raraku i Orongo to najważniejsze miejsca, do których bilet uprawnia zwykle do jednego wejścia do każdego z nich. Bilet kupisz online lub na miejscu za pośrednictwem Ma'u Henua (stanowisko na lotnisku, punkty obsługi w miasteczku – zob. oficjalną stronę parku). Ceny są ustalane w CLP, różnią się dla mieszkańców i Chilijczyków oraz pozostałych zwiedzających i są co jakiś czas korygowane; bilet ważny jest przez kilka dni od pierwszego użycia. Zawsze sprawdź aktualną cenę i zasady, zanim zaplanujesz budżet.

Kręcenie filmów, dokumentów i programów na Wyspie Wielkanocnej

Na Rapa Nui powstaje wiele filmów dokumentalnych i seriali. Filmowanie na terenie parku narodowego (gdzie stoi większość moai) wymaga pozwolenia od administracji Ma'u Henua. Opłaty zależą od czasu trwania, wielkości ekipy i liczby lokalizacji; zatwierdzonym zdjęciom zwykle towarzyszy przedstawiciel parku lub strażnik. Wniosek złóż oficjalnymi kanałami parku / Ma'u Henua, do których linki znajdziesz na rapanuinationalpark.com.

Na filmowanie na terenach prywatnych, w miasteczku i wszędzie poza parkiem narodowym pozwolenie nie jest potrzebne.

Przygotuj się na złożenie szczegółowego harmonogramu: każde stanowisko archeologiczne, daty i przedziały godzinowe, lista członków ekipy, sprzęt i krótki opis scen. Ma'u Henua ocenia dopuszczalne obciążenie terenu i ochronę dziedzictwa, więc rozpatrzenie wniosku może potrwać kilka tygodni.