Legendy i mitologia

Wydarzenia poprzedzające wędrówkę na Rapa Nui

Oto mniej znana legenda opowiadająca o wydarzeniach, w wyniku których król Hotu Matu'a i jego lud (później znany jako Hanau Momoko) uciekli ze swojej ojczyzny, nazywanej tu Marae Toe Hau, części krainy Hiva.

Spisał ją William J. Thomson z okrętu USS Mohican podczas 11-dniowego pobytu na Rapa Nui w 1886 roku. Raport Thomsona o wyspie, zatytułowany Te Pito Te Henua Or Easter Island, ukazał się po raz pierwszy w 1891 roku.

Opowiadający albo tłumacz pomylił kierunki, twierdząc, że osadnicy przybyli z krainy leżącej w stronę wschodzącego słońca (na wschodzie) – w tym kierunku nie ma bowiem żadnej grupy wysp, z której mogliby pochodzić. Także inne legendy mówią zwykle, że Hiva leżała w stronę zachodzącego słońca (na zachodzie).

...(Tradycja głosi), że Hotu Matu'a i jego zwolennicy przybyli z grupy wysp leżących ku wschodzącemu słońcu, a kraina ta zwała się Marae Toe Hau, co dosłownie znaczy miejsce pochówku. Klimat był w niej tak nieznośnie gorący, że ludzie umierali niekiedy od upału, a w pewnych porach roku rośliny i wszelka zieleń więdły i usychały spalone żarem słońca.

Okoliczności, które doprowadziły do wędrówki, przedstawia się następująco: Hotu Matu'a objął władzę po swoim ojcu, potężnym wodzu, lecz jego panowanie w ziemi, w której się urodził, wskutek splotu okoliczności, na które nie miał wpływu, trwało ledwie kilka lat. Jego brat, Machaa, zakochał się w dziewczynie słynącej z urody i wdzięku, lecz na scenie pojawił się rywal w osobie Oroi, potężnego wodza sąsiedniego klanu. Jak to bywa z płcią piękną we wszystkich epokach i pod każdym niebem, owa smagła piękność igrała z uczuciami swych zalotników i okazała się płocha. Przynaglona do wyboru między nimi, oznajmiła, że poślubi wodza Oroi, pod warunkiem że ten dowiedzie swej miłości, odbywając pielgrzymkę dookoła wyspy; zastrzeżono przy tym, że ma iść bez przerwy, nie zatrzymując się, by jeść ani odpoczywać, ani w dzień, ani w nocy, dopóki nie okrąży wyspy. Wybrano sługi, którzy mieli nieść żywność do spożycia w drodze, i Oroi wyruszył w podróż, a przez pierwsze kilka mil towarzyszyła mu narzeczona, która przy rozstaniu obiecała, że do jego powrotu nie będzie myśleć o nikim innym. Niestała niewiasta jeszcze tego samego wieczoru uciekła ze swym drugim kochankiem, Machaa. Oroi dowiedział się o tym dopiero, gdy dotarł na drugi kraniec wyspy; wrócił wówczas prosto do domu, gdzie wydał wielką ucztę, na którą zwołał wszystkich wojowników swego klanu. Opowiedziano o zniewadze, jakiej doznał, a wszyscy obecni ślubowali, że nie spoczną, dopóki Hotu Matu'a i cała jego rodzina nie zostaną zgładzeni.

Okazuje się, że Machaa był człowiekiem roztropnym, a widząc, że rozpaczliwa walka jest nieunikniona, wsiadł wraz z sześcioma wybranymi towarzyszami i swą oblubienicą do wielkiego podwójnego kanu i z obfitym zapasem prowiantu pożeglował nocą ku jakiejś łaskawszej krainie. Wielki duch Make-Make miał mu się podobno ukazać i oznajmić, że wielką bezludną wyspę znajdzie, sterując ku zachodzącemu słońcu. Ląd ujrzeli po dwóch miesiącach na morzu, a kanu wyciągnięto na brzeg po południowej stronie wyspy. Drugiego dnia po przybyciu znaleźli na plaży w pobliżu Anakena żółwia, a jeden z mężczyzn zginął od uderzenia jego płetwy, próbując go przewrócić. Dwa miesiące po ich wylądowaniu na wyspie przybyły dwa kanu z Hotu Matu'a i jego zwolennikami w liczbie trzystu.

Ucieczka brata, Machaa, nie uśmierzyła gniewu wodza Oroi i wojnę na śmierć i życie toczono dopóty, dopóki Hotu Matu'a, pokonany w trzech wielkich bitwach, nie znalazł się w ostatecznym położeniu. Zniechęcony nieszczęściami i przekonany, że w końcu zostanie pojmany i zabity, postanowił uciec z wyspy Marae Toe Hau i w tym celu kazał zaopatrzyć i przygotować do długiej podróży dwa wielkie kanu, długie na 90 stóp i głębokie na 6 stóp. Nocą, w przeddzień kolejnej bitwy, odpłynęli, uzgodniwszy, że ich kompasem będzie zachodzące słońce.

Wygląda na to, że Oroi w ostatniej chwili odkrył zamiar ucieczki Hotu Matu'a, a ten energiczny osobnik przemycił się na pokład jednego z kanu, przebrany za sługę. Po przybyciu na wyspę ukrył się wśród skał w Orongo i nadal szukał zemsty, mordując każdą bezbronną osobę, która stanęła mu na drodze. Ten interesujący stan rzeczy trwał kilka lat, lecz w końcu Oroi został schwytany w sieć zarzuconą przez Hotu Matu'a i zatłuczony na śmierć.

Sen kapłana Haumaka

Chaos przetaczał się przez krainę Hiva, a wyspa miała się zaraz rozpaść. Nadeszła noc i we śnie kapłan Haumaka pozwolił swojemu duchowi swobodnie ulecieć w poszukiwaniu nowej ziemi. Z daleka ujrzał granice chmur nad oceanem [gdy płynie się morzem w poszukiwaniu wyspy, najpierw widać formacje chmur nad nią]. Ujrzał mgłę wznoszącą się z dołu. Wylądował pomiędzy granicami chmur i rzekł: Oto dobre miejsce, by zamieszkał tu król.

Duch kapłana Haumaka wędrował dalej. Ujrzał trzy wysepki u brzegów głównej wyspy i rzekł: Ach, oto wysepki – Motu Nui, Motu 'Iti i Motu Kao-Kao. To ludzie z dawnych czasów Ta'aŋa i Haumaka z Hiva.

Wspiął się na Pū Mahore i rzekł: To jest Pū Mahore Haumaka z Hiva. Duch dotarł na szczyt, poczuł orzeźwiający wiatr wiejący z głębi wulkanicznego krateru i rzekł: To jest Puku 'Uri [„Czarna skała”] Haumaka z Hiva.

Duch szedł dalej, nadając nazwy miejscom na wyspie. Doszedł do wzgórza pośrodku i rzekł: Oto pępek tej ziemi, na szczycie tego wzgórza. Zrobił krok na szczyt wzgórza. Spojrzał, powiódł wzrokiem po ziemi i rzekł: To jest Ma'uŋa Terevaka [„Wzgórze płynącej łodzi”]. Nazwa ta nie pochodzi od żeglowania łodzią. Gdy człowiek dotrze na szczyt tego wzgórza, właśnie to widzi, bo to nasze oczy, to my jesteśmy łodzią.

Duch powraca do krainy Hiva, a Haumaka się budzi. Posyła wiadomość do 'Ira, Rapareŋa, Mako'i, U'uri, Ku'u-Ku'u z Huatava, Riŋi-Riŋi z Huatava i do Nonoma z Huatava. Zbierają się u kapłana Haumaka, a on mówi do nich: Idźcie szukać ziemi, na której może zamieszkać król, na dalekim horyzoncie, gdzie ląd spowija mgła pod chmurami.

Siedmiu odkrywców wyruszyło na poszukiwanie nowej ziemi. Wkrótce potem podążył za nimi ich król Hotu Matu'a wraz z resztą swojego ludu. Gdy król przybywał, siedmiu odkrywców, którzy już zbadali ląd, wskazało mu najlepsze miejsce do zejścia na brzeg – szeroką plażę. Plaża ta miała zostać nazwana Haŋa rau o te 'ariki – Zatoka króla; tam król postawił swój pierwszy dom.

Przybycie i zagłada Hānau 'E'epe

Spisał Sebastián Englert
Poprawił i zapisał w języku rapanui Paulus Kieviet w 2008 roku
Na angielski przełożyli Marcus Edensky i Maria Teresa Ika Pakarati w 2012 roku

Król Tu'u Ko Ihu i moai kava-kava

Spisał Sebastián Englert
Poprawił i zapisał w języku rapanui Paulus Kieviet w 2008 roku
Na angielski przełożył Marcus Edensky w 2013 roku

Poza królem Hotu Matu'a większość królów Wyspy Wielkanocnej pozostaje raczej anonimowa. Wyjątkiem jest król Tu'u Ko Ihu. Największą sławę przyniosło mu wymyślenie tak zwanych moai kava-kava (moai z żebrami) – drewnianych, nagich posągów z widocznymi kośćmi. Oto legenda o tym, jak do tego doszło.

Śmierć króla Hotu Matu'a

Spisał Sebastián Englert
Poprawił i zapisał w języku rapanui Paulus Kieviet w 2008 roku
Na angielski przełożył Marcus Edensky w 2013 roku

Król Tangaroa z Hiva, który przybył na Rapa Nui jako foka, i jego brat Hiro

Spisał Fritz Felbermayer
Poprawił i zapisał w języku rapanui Paulus Kieviet w 2008 roku
Na angielski przełożył Marcus Edensky w 2013 roku

Tangaroa to postać występująca w kilku kulturach polinezyjskich. W legendach Rapa Nui pojawia się jako król z Hiva, który dociera do ziemi Rapa Nui pod postacią foki. Ma brata imieniem Hiro. Obaj bracia mają potężne moce magiczne.

Make-Make stwarza człowieka

Spisał Sebastian Englert
Opowiedział Arturo Teao Tori
Na angielski przełożył Marcus Edensky w 2014 roku

Oto legenda o tym, jak bóg Make-Make stworzył człowieka.